unfollow-sindromes
unfollow-sindromes
UNFOLLOW newsletter
FREE - ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ - UNFOLLOW 52 - ΡΕΠΟΡΤΑΖ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Εχθροί και φίλοι στα ΜΜΕ: Η στρατηγική του ΣΥΡΙΖΑ για την κατάκτηση των μέσων

| Τεύχος Απριλίου 2016

Χαρτογραφώντας τον αστερισμό των μέσων που πρόσκεινται στην κυβέρνηση, τα πρόσωπα που φιλοδοξούν να εισέλθουν στο μιντιακό τοπίο και τον μηχανισμό που τα συνενώνει με την ασκούμενη πολιτική, παίρνει σταδιακά μορφή ένας νέος σχηματισμός εξουσίας. Με μια προσεκτική ματιά, η σχέση του κυβερνώντος κόμματος με τα ΜΜΕ αποκαλύπτεται πιο πολύπλοκη απ’ ό,τι φαινόταν στα χρόνια της ανόδου του.


Δημοσιογραφικά κυκλώματα εκβιασμών για απόσπαση κρατικών διαφημίσεων. Αποκαλύψεις για παρασκηνιακές διαβουλεύσεις με σημαίνουσες προσωπικότητες των μεγάλων ομίλων. Προσχώρηση δημοσιογράφων και εκδοτών στον κρατικό μηχανισμό. Μαζική εμφάνιση ιστoτόπων με φιλοκυβερνητική γραμμή. Αναδιάταξη του ραδιοτηλεοπτικού τοπίου. Εξαγγελίες περί «τάξης» στο διαδίκτυο. Συνεχής τροφοδοσία των μέσων με διαρροές και non-paper. Χρησιμοθηρικές συνεντεύξεις για εσωκομματικά ξεκαθαρίσματα σε μέσα που θέτουν το σύνολο των δυνατοτήτων τους στη διάθεση της κάθε αντιπολίτευσης. Η σχέση του κυβερνώ-ντος κόμματος με τα ΜΜΕ είναι πράγματι μακρά και ταραχώδης και χτίστηκε πάνω στα συντρίμμια ενός μιντιακού μοντέλου που αποσυντίθεται σταδιακά από το 2010, τόσο ως παραγωγικός τομέας, όσο και ως πολιτικός ρυθμιστής, παρέχοντας μια ιδιαίτερη πολιτική ευελιξία στον ΣΥΡΙΖΑ. Η σχέση αυτή μπορεί να είναι παρεξηγημένη, πολυδιάστατη, αντιθετική και ρευστή, όμως ένα μόνο πράγμα είναι σίγουρο: οι προοπτικές παραμονής του ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την έκβαση της.

Πρώτες γνωριμίες

Παραφράζοντας μια γνωστή ρήση των Ντελέζ και Γκουαταρί, ο ΣΥΡΙΖΑ είναι σαν τη Σοβιετική Ένωση: κανείς δεν ξέρει πότε ακριβώς άρχισαν να πηγαίνουν τα πράγματα στραβά. Είναι, όμως, αλήθεια ότι η ανάδειξη του Αλέξη Τσίπρα στην ηγεσία του κόμματος το 2008 συνοδεύτηκε εξαρχής από μια κάποια αυτονόμηση της ηγετικής ομάδας και την επιλεκτική χρήση της δημοσιότητας για τη διαμόρφωση πολιτικού προφίλ. Η επιλογή ενός 33χρονου στελέχους για την ηγεσία του κόμματος τράβηξε άλλωστε από μόνη της το ενδιαφέρον των μέσων, με επικοινωνιολόγους σε εκπομπές να μιλούν για «υπερπροβολή» του νέου προέδρου που έχει αυξήσει εντυπωσιακά τα ποσοστά του ΣΥΡΙΖΑ στις δημοσκοπήσεις, μπαίνοντας μάχιμα στο κεντρικό πολιτικό σκηνικό μέσω ενός αμφίθυμου πολιτικού φλερτ που άλλοτε ανοίγεται προς το ΠΑΣΟΚ και άλλοτε προς το ΚΚΕ. Η κομματική λειτουργία δεν μένει αδιατάρακτη: ήδη από νωρίς υπάρχουν κομματικές δράσεις που γίνονται αντιληπτές ως μιντιακά πυροτεχνήματα. Πρώην στέλεχος του κόμματος θυμάται επίσκεψη του Αλέξη Τσίπρα στο κεντρικό συμβούλιο της νεολαίας, όπου το περιεχόμενο της ομιλίας του απευθύνεται πρωτίστως σε μια κάμερα που έχει προσκληθεί στο χώρο.

Η εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008 έδωσε στο ΣΥΡΙΖΑ μια δια-κριτή ταυτότητα στο πολιτικό σκηνικό. Οι κατανοητικές ως προς την εξέγερση δηλώσεις του προέδρου που χάρισαν στο μικρό τότε κόμμα το προσωνύμιο του «προστάτη των κουκουλοφόρων», διαφοροποίησαν ριζικά τον κοινοβουλευτικό ρόλο του ΣΥΡΙΖΑ απέναντι στο ΚΚΕ, που καταδίκασε την εξέγερση και κλήθηκε από το πρωτοσέλιδο της «Αυριανής» να την καταστείλει. Η «κινηματική στροφή» την οποία εκπροσωπούσε η ανάδειξη του Αλέξη Τσίπρα στην ηγεσία ενίσχυσε τη μιντιακή παρουσία του και αποτέλεσε την πλατφόρμα που αργότερα φιλοξένησε την –καθοριστική για την εκλογική συσπείρωση– αντιμνημονιακή ατζέντα. Η επικοινωνιακή στρατηγική του ανερχόμενου κόμματος φρόντισε να εκπροσωπήσει στο Κοινοβούλιο και τα μέσα τις αντιμνημονιακές αντιδράσεις, συνθέτοντας μια πολιτική δυναμική που αποκολλούνταν ένεκα του μνημονίου από τις δυνάμεις του πρότερου δικομματισμού. Στο ριζοσπαστικό προφίλ συναίνεσε και η θεαματική αποχώρηση μεγάλου μέρους της ανανεωτικής πτέρυγας (μετέπειτα ΔΗΜΑΡ), η οποία προωθούσε τη στροφή προς το ΠΑΣΟΚ, λόγω της οποίας θεωρήθηκε πως το δημοσκοπικό 12% τον Ιανουάριο του 2009, έγινε 5% στις εκλογές.

Ενώ τα ΜΜΕ απασχολούνταν με τον «κίνδυνο» του ριζοσπαστισμού του ΣΥΡΙΖΑ, άρχισε να ιχνηλατείται ταυτόχρονα μια παράλληλη και αντιθετική κατεύθυνση από την πτέρυγα των «προεδρικών». Η επιλογή του Αλέξη Μητρόπουλου ως υποψήφιου Περιφερειάρχη Αττικής το 2010, αποτελεί την πρώτη σημαντική μεταγραφή πασοκογενούς στελέχους σε κομβική θέση, με την ελπίδα του hijacking της δημοσιότητας. Στοιχεία της στρατηγικής που άρχισε να παίρνει μορφή εκείνη τη στιγμή ήταν τα πολιτικά ανοίγματα σε αποχωρήσαντες διαφόρων χώρων ασχέτως πρότερου βίου, η αξιοποίηση μιας εθνικής ρητορικής (με κάποια εθνικιστικά παραστρατήματα) ασχέτως συνεπειών στο δημόσιο λόγο και η εισχώρηση σε κάθε διαθέσιμο κενό του μιντιακού μηχανισμού ασχέτως προσήμου.

Χαρακτηριστική –και μάλλον εγκαινιαστική– του τελευταίου είναι η συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα στο εθνικιστικό olympia.gr το 2011 που προκάλεσε έντονη δυσφορία στην πλειοψηφία του κόμματος. Δηλώσεις ότι «ο Καραμανλής είχε επιχειρήσει να έρθει σε σύγκρουση [με τα συμφέροντα]» σ’ ένα μέσο που διαχειρίζεται ο δημοσιογράφος Ανδρέας Παπακυριακόπουλος, προερχόμενος από την ακροδεξιά πτέρυγα της Νέας Δημοκρατίας, συν-διαχειριστής του Antinews του Φαήλου Κρανιδιώτη, συνεργάτης εθνικιστικών εντύπων και γνωστός στους σχετικούς κύκλους ως «Φαραώ» και «Ολύμπιος», υπεύθυνος του αθηναϊκού γραφείου της Ελληνορωσικής Συμμαχίας, μετέπειτα κατηγορούμενος από συνεργάτες του ως εκβιαστής πολιτικών και δημοσιογράφων για λογαριασμό της Χρυσής Αυγής και προωθούμενος από το σάιτ του Σπύρου Καρατζαφέρη μέχρι τον διορισμό του στο ΥΠΕΘΑ του Πάνου Καμμένου τον Φεβρουάριο του 2015, μάλλον είναι κάπως δυσκολοχώνευτες για την κουλτούρα ενός αριστερού κόμματος.

Ενδιαφέρον έχει ότι η συγκεκριμένη συνέντευξη δεν ανθολογείται στο αρχείο ομιλιών και συνεντεύξεων του 2011 στο σάιτ του Συνασπισμού. Ξεχωρίζουν, όμως, σε συχνότητα για εκείνο το έτος οι 11 συνεντεύξεις του Αλέξη Τσίπρα στα μέσα του ομίλου Real, ιδιοκτησίας Νίκου Χατζηνικολάου και Ανδρέα Κουρή και οι ισάριθμες εμφανίσεις στο ALTER, ιδιοκτησίας Γιώργου Κουρή. Ο Νίκος Χατζηνικολάου –τότε παρουσιαστής για αρκετά χρόνια του κεντρικού δελτίου ειδήσεων του ALTER– είχε δώσει απ’ την αρχή βήμα στο νεαρό Πρόεδρο, αφιερώνοντάς του μια ολόκληρη εκπομπή στο «Πρόσωπο με Πρόσωπο» αμέσως μετά την εκλογή του, κάτι που θα συνέβαινε πολλάκις έκτοτε, με αυξανόμενη συχνότητα από το 2012 και εντεύθεν. Με την αναγόρευση του ΣΥΡΙΖΑ σε αξιωματική αντιπο λίτευση, ο όμιλος Real και τα μέσα πέριξ της οικογένειας Κουρή είναι τα μόνα «συστημικά» μέσα που θα δείξουν ένα ανεκτικό ή και φιλικό πρόσωπο απέναντι στο ανερχόμενο κόμμα. Τα υπόλοιπα, αφοσιωμένα στην καταπολέμηση του αντιμνημονίου, αφήνουν ελάχιστα περιθώρια κινήσεων στο ΣΥΡΙΖΑ, καταβάλλοντας υπέρμετρες προσπάθειες υπέρ της ανάδειξης του «κόκκινου κινδύνου» —πράγμα λογικό, καθώς όπως αποκάλυψαν οι μετέπειτα δηλώσεις της Μαρίας Σπυράκη και του Γιάννη Πρετεντέρη, ήταν αφοσιωμένα στη νομιμοποίηση της μνημονιακής αναδιάρθρωσης.

Επικοινωνιακή πόλωση

Επιστρέφοντας από τις σπουδές του στη Σκωτία επί τούτου το 2008, ο Νίκος Παππάς ανέλαβε τη διεύθυνση του γραφείου του Αλέξη Τσίπρα. Παρότι μέχρι τότε είχε κρατήσει τις αποστάσεις του από τον κομματικό μηχανισμό, είχε διεκδικήσει τη γραμματεία της νεολαίας, θέση την οποία τελικά έχασε από τον Τάσο Κορωνάκη, καταφέρνοντας ωστόσο να εξασφαλίσει για τον εαυτό του μια νέα ειδική θέση αναπληρωτή που δεν συγκρουόταν με την απουσία του στη Σκωτία. Τα πρώτα ανοίγματα στη δημοσιότητα, δεν φαίνεται να σχετίζονται με τη δράση του νέου διευθυντή. Τα πρώτα χρόνια, ο Νίκος Παππάς κρατάει χαμηλό προφίλ, το οποίο θα διατηρήσει και μέχρι την εκλογική γιγάντωση του ΣΥΡΙΖΑ το 2012.

Δεχόμενος πόλεμο από τα κανάλια, τα ραδιόφωνο και τις μεγάλες εφημερίδες, με την Αυγή σε χαμηλές πωλήσεις και το Κόκκινο σε χαμηλή ακροαματικότητα, ο ΣΥΡΙΖΑ στρέφεται προς το διαδίκτυο, όταν μέλη του προτείνουν στο κόμμα τη δημιουργία του ειδησεογραφικού Left.gr στην Κουμουνδούρου, με εθελοντική συνεισφορά μελών του κόμματος, προκειμένου να υπάρχει ένα όργανο μεγαλύτερης διείσδυσης απ’ τα υπάρχοντα που να αντιπαραβάλλεται στην προπαγάνδα των συστημικών μέσων. Με την πρωτοβουλία ενός υποστηρικτή του κόμματος, δημιουργείται ένα κλειστό γκρουπ στο facebook («λίστα» στην κομματική ιδιόλεκτο), στο οποίο ανθολογούνται τα δημοσιεύματα σχετικά με τον ΣΥΡΙΖΑ στο διαδίκτυο και συζητείται ο τρόπος απάντησης τους, χωρίς όμως την ύπαρξη «γραμμής» ή οποιασδήποτε κομματικής αναγνώρισης. Το γκρουπ θα μαζέψει πάνω από χίλια μέλη απ’ όλες τις τάσεις του ΣΥΡΙΖΑ και θα δημιουργήσει τον μύθο των τρολ στα υπόγεια της Κουμουνδούρου, που ο Σταύρος Θεοδωράκης ισχυρίσθηκε πρόσφατα ότι έχει δει ιδίοις όμμασι.

Παράλληλα, αρχίζουν οι πρώτες νύξεις για αυτονόμηση της ηγετικής ομάδας γύρω απ’ τον Αλέξη Τσίπρα, που εκείνη τη στιγμή περιλαμβάνει τον Νίκο Παππά, τον Δημήτρη Τζανακόπουλο, τον Γιάννη Δραγασάκη και τον Γιάννη Μηλιό. Κάτω απ’ αυτούς υπάρχει η φράξια των «προεδρικών» που συσπειρώνει τα δεξιότερα κομμάτια του ΣΥΡΙΖΑ, τα οποία συντάσσονται με τις επιλογές της ηγεσίας, συγκρουόμενα συχνά με τις αριστερότερες τάσεις.

Η δράση και ο προσανατολισμός της ηγετικής ομάδας θα εντεί-νουν την εσωκομματική κρίση, εν όψει των αυτοδιοικητικών εκλογών και των ευρωεκλογών του 2014.1 Εκεί θ’ αρχίσουν να εμφανίζονται δύο αντικρουόμενα επικοινωνιακά μοντέλα που διεκδικούν την πρωτεύουσα θέση στην ηγεμονία του κόμματος. Ο Νίκος Παππάς αναθέτει την καμπάνια των ευρωεκλογών και της Ρένας Δούρου για την Περιφέρεια Αττικής στον επικοινωνιολόγο Δημήτρη Τζιώτη της εταιρείας Cleverbank –τον οποίο πρωτοσυναντάμε στο βραχύβιο Κίνημα Ελευθέρων Πολιτών του Δημήτρη Αβραμόπουλου και εν συνεχεία στο ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου–, ενώ η καμπάνια του Γαβριήλ Σακελλαρίδη για τον Δήμο Αθηναίων δίνεται τυπικά στον Θοδωρή Μιχόπουλο, με έντονη όμως συμμετοχή μελών και νεολαίων του ΣΥΡΙΖΑ. Στο διαδίκτυο αρχίζουν να εμφανίζονται μια σειρά σάιτ χαμηλής αναγνωσιμότητας με υποστηρικτική διάθεση προς την καμπάνια της Ρένας Δούρου και των ευρωεκλογών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το tribune.gr του Στέφανου Μυτιληναίου, προερχόμενου από τη δεξαμενή του «πατριωτικού ΠΑΣΟΚ» (sic), την ένωση του οποίου με τον ΣΥΡΙΖΑ προπαγανδίζει σε πληθώρα άρθρων. Το κείμενό του «Γιατί η Δούρου τους χαλάει τη δουλειά» αποτελεί την πρεμιέρα του ρόλου που θα παίξουν αυτά τα σάιτ στα εσωκομματικά πράγματα, ως προμαχώνες των «προεδρικών» κατά των αντιπάλων τους.

Από άποψη αισθητικής, περιεχομένου και στελέχωσης, τα εν λόγω σάιτ ακολουθούν το αυριανιστικό μοτίβο, επιδιδόμενα σε «αποκαλυπτικά» δημοσιεύματα, εθνικιστική ρητορεία, character assassination και συνθηματολογία κατά της λογικής του «σκαντζόχοιρου» που διέπει τα μέλη του ΣΥΡΙΖΑ τα οποία ενίστανται στο ακατάσχετο μάζεμα πασόκων και δεξιών και την εθνικιστική απεύθυνση στο ακροατήριο. Η δε «Νέα Ελλάδα», το κεντρικό σάιτ της καμπάνιας των ευρωεκλογών αντλεί τον -εξωκομματικό– διαχειριστή του απ’ τη δεξαμενή αυτών των σάιτ, ενώ το περιεχόμενό της, αποτελεί μια ελάχιστα εξευγενισμένη εκδοχή αυτού των δορυφόρων της. Τόσο η Πολιτική Γραμματεία του κόμματος, μάλιστα, όσο και το συντονιστικό όργανο της προεκλογικής εκστρατείας, και άλλοι αρμόδιοι, όχι μόνο δεν έχουν αποφασίσει ή εγκρίνει την επιλογή επικοινωνιολόγου ή καμπάνιας αλλά δεν γνωρίζουν καν την ύπαρξη της ιστοσελίδας μέχρι που τη βλέπουν ανεβασμένη. Ο τότε εκπρόσωπος Τύπου του ΣΥΡΙΖΑ, Πάνος Σκουρλέτης, αντιλήφθηκε την ύπαρξή της όταν κλήθηκε να απαντήσει στην επίθεση της ΝΔ για την «κλοπή» του ονόματος «Νέα Ελλάδα». (Διάφοροι τότε στον ΣΥΡΙΖΑ είχαν χαρεί με το «τρολάρισμα». Στην πραγματικότητα, ο Δημήτρης Τζιώτης περιέφερε το όνομα «Νέα Ελλάδα», που δεν είναι ομολογουμένως και τόσο πρωτότυπο, από την εποχή που ήταν πλάι στον Δ. Αβραμόπουλο).

Παρότι ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης έχασε στον Δήμο Αθηναίων, ενώ κερδήθηκαν η Περιφέρεια Αττικής και οι ευρωεκλογές, η κομματικά οργανωμένη καμπάνια του πρώτου θεωρήθηκε πολύ πιο επιτυχημένη απ’ τις άλλες δύο. Η «Νέα Ελλάδα» συγκέντρωσε μικρή απήχηση και τόσο η ίδια, όσο και τα νεοσύστατα μικρά σάιτ πέριξ αυτής, δημιουργούσαν μεγάλη εσωκομματική ένταση, η οποία εγκυμονούσε κινδύνους μετά τον κλονισμό της κυβέρνησης Σαμαρά απ’ τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών, που άνοιγαν τα ενδεχόμενα προκήρυξης εκλογών και νίκης του ΣΥΡΙΖΑ. Στη δυσαρέσκεια δεν βοήθησε και η είδηση της συνάντησης της Ρένας Δούρου με τον Βαγγέλη Μαρινάκη σ’ εστιατόριο του Πειραιά, σε περίοδο που σύμφωνα με δημοσιεύματα ο τελευταίος έδειχνε έντονο ενδιαφέρον για τα ΜΜΕ. Στην περίοδο εκείνη τοποθετούνται επίσης οι πρόσφατα αποκαλυφθείσες συναντήσεις Τσίπρα-Ψυχάρη (των οποίων είχαν προηγηθεί επισκέψεις σε διάφορους μιντιάρχες, ήδη από την Άνοιξη του 2013) και η προαγωγή του προσκείμενου στο ΣΥΡΙΖΑ, Μπάμπη Παπαδάκη, σε διευθυντή του «Έθνους». Το τηλεοπτικό τοπίο, με ελάχιστες εξαιρέσεις (Kontra, SBC, «Ενικός»), παραμένει εχθρικό προς τον ΣΥΡΙΖΑ, αλλά μια σειρά εφημερίδων (Εφημερίδα των Συντακτών, Real, Αγορά, Παραπολιτικά, Χωνί, Kontranews κ.ά.) μοιάζουν ν’ ανοίγονται στην προοπτική διακυβέρνησής του. Εκείνη την εποχή πυκνώνουν οι διαρροές και τα στοχευμένα παραπολιτικά σχόλια σε εφημερίδες, που μιλούν για «εκκαθαρίσεις» στελεχών που διαφωνούν με την «κεντρική γραμμή» ή στοχοποιούν «ενοχλητικούς» βουλευτές του κόμματος.

Η άνοιξη του «αρχιμανδρίτη»

Οι διεργασίες που θα καταλήξουν στο κείμενο των 53 μελών της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος, απ’ το οποίο γεννήθηκε η ομώνυμη τάση, θεωρείται εν πολλοίς ότι προέκυψαν ως απάντηση στη στρατηγική της ηγετικής ομάδας, με ιδιαίτερη έμφαση στο επικοινωνιακό της κομμάτι. Επιχειρώντας ν’ αποσοβήσει την εσωκομματική ένταση, ο Νίκος Παππάς απομακρύνει τον Δημήτρη Τζιώτη και η καμπάνια για τις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου διεξάγεται με κομματική στελέχωση και προσανατολισμό. Η υπαγωγή των ενδοκυβερνητικών και εσωκομματικών επικοινωνιακών οργάνων –και ιδιαιτέρως του Left.gr που έχει πολλάκις διεκδικηθεί η ανάληψή του από άτομο προερχόμενο από τη δεξαμενή των δορυφορικών στη «Νέα Ελλάδα» σάιτ– σε πρόσωπα εμπιστοσύνης του Νίκου Παππά, παραμένει πάγια διεκδίκηση.

Ενώ όμως η αριστερή πτέρυγα του κόμματος πιστεύει ότι κερδίζει τις εσωκομματικές ισορροπίες, ο μηχανισμός επιρροής της ηγετικής ομάδας στα ΜΜΕ χτίζεται διαφορετικά. Ο Νίκος Παππάς αναλαμβάνει Υπουργός Επικρατείας με αρμοδιότητα και τα ΜΜΕ, ενώ Γενικός Γραμματέας Ενημέρωσης αναλαμβάνει ο Λ. Κρέτσος, διαμορφώνοντας ένα κρίσιμο δίδυμο στο χώρο της θεσμικής εποπτείας της ενημέρωσης. Ο Νίκος Παππάς συγκεντρώνει με το νομοσχέδιο για τις τηλεοπτικές άδειες εξαιρετικά κρίσιμες εξουσίες σε ό,τι αφορά την αδειοδότηση, ιδίως μετά τη θεσμική παράκαμψη του ΕΣΡ, ενώ η Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης συγκεντρώνει ολοένα και περισσότερες αρμοδιότητες, ασκεί έλεγχο στα γραφεία τύπου των Υπουργείων, διεκδικεί αυξημένο έλεγχο στην κρατική διαφήμιση και μεθοδεύει το «μητρώο διαδικτύου».

Πλήθος δημοσιογράφων που απασχολείται σε κρατικές θέσεις ωφελείται από την απροθυμία της κυβέρνησης να θεσπίσει την αποκλειστική απασχόληση στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και τη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας. Η επαναλειτουργία της ΕΡΤ, εμπεριέχουσας αρκετά φίλια προς την κυβέρνηση στοιχεία (παρότι αναγκάστηκαν να υποστούν τον διορισμό Ταγματάρχη – Τσακνή), αλλά και η ανάληψη από το Μ. Ψύλλο της διεύθυνσης του ΑΠΕ-ΜΠΕ (με όλη τη σημασία που έχει αυτό για τη διάχυση της πληροφόρησης πανελλαδικά) διαμόρφωσαν έναν κρίσιμο πυλώνα ευμενούς προς την κυβέρνηση ενημέρωσης. Σ’ αυτό συνεισέφεραν και μικρής εμβέλειας διερευνητικές κινήσεις από αναγνωρισμένα ονόματα, όπως η ανάθεση στον Κώστα Βαξεβάνη του ενημερωτικού τομέα του Hellas Net, ενός δικτύου του εφοπλιστή Γιάννη Καραγιώργου που μεταδίδει 5ωρο πρόγραμμα σε 11 περιφερειακούς σταθμούς.

Η σταδιακή συγκέντρωση των επικοινωνιακών λειτουργιών διανθίστηκε με μια πολιτική διαρροών και non paper που κυριάρχησε καθ’ όλη τη διάρκεια της κυβερνητικής θητείας του ΣΥΡΙΖΑ. Σε αυτό βοήθησε και η σταδιακή αποσαφήνιση της γεωμετρίας των επικοινωνιακών εργαλείων του ΣΥΡΙΖΑ, με τα στενά κομματικά μέσα να διευρύνονται ανεπίσημα, τα δημόσια ΜΜΕ να δημιουργούν ένα «δίχτυ ασφαλείας» στην ενημέρωση, κάποια περιφερειακά φιλικά έντυπα να γίνονται τακτικοί δέκτες διαρροών και δικογραφιών και τους μεγαλύτερης εμβέλειας «συμμάχους» να αναλαμβάνουν τη συστημική διάχυση.

Τα σάιτ του 2014 αναλαμβάνουν έναν πιο σκιώδη ρόλο. Χάριν του χαμηλού μισθολογικού –καθώς δεν απαιτείται η ανάθεσή τους σε «ονόματα» —και λειτουργικού κόστους, αλλά και της ελευθερίας κινήσεων που παρέχει το διαδίκτυο, βρήκαν έναν πιο χρήσιμο (στην ηγετική ομάδα) ρόλο ήδη από τους πρώτους μήνες της νέας κυβέρνησης, προκειμένου να ενισχύσουν το «ξεκαθάρισμα» της εσωτερικής αντιπολίτευσης, με ακόμα μεγαλύτερη ένταση όταν η μνημονιακή στροφή άρχισε να οδηγεί στην αποχώρηση στελεχών. Καταγγελίες για μερικά εξ αυτών διατυπώθηκαν από διαφωνούντες του ΣΥΡΙΖΑ ακόμα και μέσα στο Κοινοβούλιο. Οι δε τάξεις τους πλήθυναν μετά το δημοψήφισμα ενώ η αποτυχία τους να καταφέρουν ν’ απευθυνθούν σε ευρύτερο κοινό αντισταθμίζεται συχνά με κωμικές απόπειρες: ένας πρόσφατος τέτοιος ιστότοπος με μόλις 1880 ακόλουθους στο facebook βρίσκεται στη θέση 875 του ελληνικού διαδικτύου σύμφωνα με το Alexa, πράγμα που μαρτυρεί τη χρήση υπηρεσιών για πλασματική επισκεψιμότητα, ενώ πληροφορίες αναφέρουν ότι δημοσιογράφος κομματικού μέσου του ΣΥΡΙΖΑ που επιδίδεται σε συχνή αρθρογραφία εξύμνησης της κυβέρνησης σε τέτοια σάιτ, διάλεξε να υπογράφει τα πονήματά του με το ψευδώνυμο «Χάρης Ζ.», προσβλέποντας στις χιλιάδες αναγνωστών που έχει ο συντάκτης του Νόστιμον Ήμαρ, Χάρης Ζάβαλος, μέσα απ’ την αρθρογραφία του τα τελευταία χρόνια.

Η κινητικότητα δεν περιορίζεται σ’ αυτούς που συνδέθηκαν οργανικά με τον ΣΥΡΙΖΑ, με μικρότερο ή μεγαλύτερο ρόλο. Υποβοηθούμενοι από την ανατροπή παλαιών μέσων που αποχώρησαν από το μιντιακό τοπίο την πρώτη μνημονιακή διετία, νέοι επιχειρηματίες εισήλθαν στο χώρο των μέσων, επιχειρώντας να διεκδικήσουν ρόλο στην αναδιάταξη του συστήματος εξουσίας. Το πεδίο των δραστηριοτήτων τους μοιράστηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος του στο διαδίκτυο και κατά ένα μικρότερο στο χώρο των εφημερίδων και του ραδιοφώνου, με μια σειρά νέων εντύπων και ραδιοσταθμών που εντάχθηκαν στο ευρύτερο τόξο του αντιμνημονίου, χωρίς απαραίτητα να το προσεγγίζουν από αριστερή σκοπιά. Τα μέσα αυτά στελεχώθηκαν από ένα σύνολο δημοσιογράφων, πολλοί από τους οποίους είχαν βρεθεί χωρίς δουλειά μετά την αναδιάταξη του σκηνικού, με το κλείσιμο πολλών μέσων. Δημοσιογράφοι που προέρχονταν από τους ευρύτερους κύκλους των αντιμνημονιακών κομμάτων και κινούνταν πέριξ της αντιπολιτευτικής και αργότερα κυβερνητικής ατζέντας, ισορροπώντας ανάμεσα σ’ αυτή και τις τοποθετήσεις των εργοδοτών απέναντί της στην εκάστοτε συγκυρία.

Το «Χωνί» («η κυριακάτικη αντιμνημονιακή εφημερίδα» σύμφωνα με τον υπότιτλό της) που κυκλοφορεί με διάφορα υμνητικά προς τον ΣΥΡΙΖΑ πρωτοσέλιδα και που ο εκδότης του, Γιώργος Χριστοφορίδης, πρόσφατα διορίστηκε στο Μέγαρο Μαξίμου υπό την Όλγα Γεροβασίλη, αποτελεί μόνο ένα παράδειγμα της ένταξης των εντύπων αυτών στην ατζέντα της μέλλουσας κυβέρνησης. Αντίστοιχη παρουσία και στάση είχε για μεγάλο χρονικό διάστημα και η «Ακρόπολη» του προσφάτως συλληφθέντα με κατηγορίες για εκβιασμό, Τάκη Μαυρίκου, αλλά και άλλα μέσα. Η κατηγορία στην οποία ανήκει το «Χωνί», όμως, επιτελεί έναν περιφερειακό ρόλο σε σχέση με μεγαλύτερης κυκλοφορίας και πιο επιφανή εγχειρήματα. Ο όμιλος των «Παραπολιτικών» του Γιάννη Κουρτάκη, για παράδειγμα, στελεχώνεται εξαρχής με κάποιες από τις ελάχιστες φιλοαντιπολιτευτικές φωνές, ενώ –κρίνοντας από το πλήθος των σχετικών δημοσιευμάτων στο parapolitika.gr– κατά τις δύο πρώτες κυβερνητικές θητείες του ΣΥΡΙΖΑ, παρακολουθεί στενά τις δραστηριότητες του Υπουργού Επικρατείας, φιλοξενώντας παράλληλα πλήθος συνεντεύξεών του σε έντυπο, διαδίκτυο και ραδιόφωνο.

Η σχέση του ομίλου Γιαννακόπουλου με την κυβέρνηση αποκαλύφθηκε από την ίδια, όταν ο Πάνος Καμμένος επέλεξε να διαβάσει μέσα στη Βουλή τα SMS του εκδότη, όπου φαίνεται να υποδεικνύεται στον υπουργό η απομάκρυνση του Σταύρου Κοντονή από το υπουργείο Αθλητισμού. Προφανώς έκτοτε οι σχέσεις διαταράχθηκαν. Όμως, η μιντιακή δύναμη του ομίλου είναι υπολογίσιμη. Παρότι η ζωή της εφημερίδας Newsbomb αποδείχθηκε μικρή, ο ομώνυμος ιστότοπος κινείται στις κορυφαίες θέσεις του ελληνικού διαδικτύου, κατακτώντας την κορυφή για τον Δεκέμβριο του 2015. Το δε άνοιγμα του CNN.gr συνοδεύεται από φήμες για τη διεκδίκηση τηλεοπτικής άδειας, παρότι οι φήμες αυτές υποχώρησαν μετά τη σύγκρουση με τον Πάνο Καμμένο.

Κατά την αντιπολιτευτική περίοδο του ΣΥΡΙΖΑ, η εισαγωγή των νέων επιχειρηματιών στα μέσα ενημέρωσης γίνεται μαζικά με ομίλους: «αδελφά» σάιτ, σάιτ και ραδιόφωνα ή σάιτ, έντυπα και ραδιόφωνα που φιλοδοξούν να υποκαταστήσουν τις παλιές «ναυαρχίδες» του τύπου. Τα «Παραπολιτικά» και τα μέσα του ομίλου Γιαννακόπουλου δεν είναι τα μοναδικά παραδείγματα. Ο όμιλος 24 Media του Δημήτρη Μάρη επεκτείνεται, με κορυφαία στιγμή το άνοιγμα της Huffington Post σε συνεργασία με τον όμιλο Λάτση. Το TheTOC της Έλλης Στάη επιχειρεί να συμπεριλάβει ένα διαδικτυακό τηλεοπτικό εγχείρημα. Ο Τάκης Χατζής ανοίγει το Newpost μαζί με τέσσερα θυγατρικά σάιτ.

Τα real. gr και enikos.gr απασχολούν μεγάλη μερίδα εργαζομένων του ομίλου Real. Δεν έρχονται όλα τα νέα μέσα με σαφή τοποθέτηση υπέρ ή κατά του ΣΥΡΙΖΑ· φαίνεται ωστόσο να αντιλαμβάνονται την επικείμενη αναδιάταξη και να «πιάνουν στασίδι» για την επερχόμενη νέα κατάσταση. Το περιορισμένο μέγεθος της διαδικτυακής διαφημιστικής πίτας και οι προβλέψεις για δυσανάλογα μικρή αύξησή του (μόλις 7,4%) μέχρι το 2017, σε αντίθεση με το διαφημιστικό κεφάλαιο των έντυπων και οπτικοακουστικών μέσων που αναμένεται να σημειώσει ραγδαία αύξηση, αν συνδυαστούν με τις δυνατότητες που παρέχει το διαδίκτυο για εργοδοτικές αυθαιρεσίες με χαμηλούς μισθούς και «ανακύκλωση» εργαζομένων, δείχνουν ότι το διαδικτυακό άνοιγμα περισσότερο προσδοκά στην απόκτηση status και ρυθμιστικού ρόλου στο τοπίο των μίντια, παρά στην άμεση απόδοση οικονομικού κέρδους. Το επερχόμενο μητρώο διαδικτύου έχει συνεπώς διπλό όφελος για την κυβέρνηση: απ’ τη μία αυξάνει τα κρατικά έσοδα με την συγκομιδή του αγγελιόσημου απ’ τις διαφημιστικές δαπάνες κι απ’ την άλλη της επιτρέπει μια απευθείας παρέμβαση στα διαδικτυακά μέσα, που δυνητικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί προς όφελός της.

Το νέο μιντιακό σύστημα που χτίζεται, φαίνεται να στηρίζεται σε τρεις αρχές: την υπερσυγκέντρωση των κρατικών αρμοδιοτήτων για την πληροφόρηση στα χέρια του Νίκου Παππά, την αναδιάταξη της μιντιακής εξουσίας με τρόπο που θα πριμοδοτεί νεοεισερχόμενους «παίκτες» με φιλοκυβερνητικές διαθέσεις και την παρασκηνιακή δραστηριότητα στο διαδίκτυο και τα μικρής κυκλοφορίας έντυπα, για ειδικές αποστολές. Ως εικόνα, ελάχιστα μπορεί να ταιριάξει με τις καταγγελίες που διατύπωνε άλλοτε το αριστερό κόμμα κατά του πολιτικο-μιντιακού συμπλέγματος και των δεινών που αυτό επιφέρει. Ωστόσο, αν νέοι παίχτες αρχίζουν να έχουν στην κατοχή τους μέσα που γίνονται συστημικά με τις επικείμενες ανακατατάξεις, η κυβερνητική ατζέντα φαίνεται να παραγνωρίζει το σημαντικότερο: ότι οι συμμαχίες που κάνουν τα συστημικά μέσα έχουν ημερομηνία λήξης, σχετιζόμενη ευθέως με τη δύναμη του κάθε κυβερνητικού σχηματισμού στην εκάστοτε συγκυρία. Ένα μάθημα που θα έπρεπε να έχουν διδαχθεί από την κατάληξη των προηγούμενων κυβερνήσεων απ’ τις οποίες εμπνέονται.

___

¹ Για την κάλυψη των τότε γεγονότων, βλ. Μ. Αλεβιζοπούλου, Α. Ζενάκος, «Το ανησυχητικό ρήγμα του ΣΥΡΙΖΑ», UNFOLLOW 30 (Ιούνιος 2014) και «Το ανησυχητικό ρήγμα του ΣΥΡΙΖΑ ΙΙ», UNFOLLOW 31 (Ιούλιος 2014).


ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

Γιάννης - Ορέστης Παπαδημητρίου

[email protected]


Ο Γιάννης - Ορέστης Παπαδημητρίου είναι δημοσιογράφος και μαθηματικός. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1987....